top of page
GESCHICHTE

KLEINE 'KEHILLE' IN WINTERSWIJK

 

Bereits in der Mitte des 17. Jahrhunderts lebten einige Juden in Winterswijk. Einer der ersten überlieferten Namen in Winterswijk ist der von Michel Michels im Jahr 1647

1728 zählte die jüdische Gemeinde 22 Seelen. Im Jahr 1812 waren es 42. Um 1800 gab es eine kleine „Kehille“ (Gemeinde). Viele Gebäude haben als „Shul“ gedient, sogar Lumpenscheunen und Lederlager. Aber auch Wohnzimmer wurden in Gebetsräume verwandelt, die sogenannten Haussynagogen.

 

 

Es dauerte bis 1847, bis man genug Geld hatte, um eine Synagoge am Strobandsteeg (Jonenstraat) zu bauen. Die feierliche Einweihung fand am 30. Juli 1847 statt. Die jüdische Gemeinde bestand aus 40 Seelen, aber wuchs in den darauffolgenden Jahren beträchtlich. 

 

 

NEUBAU DER SYNAGOGE

 

1885 wurde ein Grundstück angekauft, um eine neue Synagoge zu erbauen. Im Frühjahr 1887 erfolgte die Ausschreibung für die Arbeiten an der neuen “Shul”. Architekt H. van der Schaaf entwarf das Gebäude. Im März 1888 wurden Anteilscheine für den Neubau für f 5656,- angeboten. Der erste Stein wurde gelegt durch die Herren Elzas, Kan und Gans, die jeder zehn oder mehr zinsfreie Anteile à f 25,- gekauft hatten. Am 14. August 1889 wurde die „Shul“ durch Oberrabbiner Tal eingeweiht.

SYNAGOGE WINTERSWIJK_edited.jpg

DIE SYNAGOGE AN DER SPOORSTRAAT IN WINTERSWIJK (1916)

 

In de keuken op de eerste verdieping van de synagoge lag jarenlang een grote lamp onder de tafel. Het was niet zomaar een lamp, maar een grote twaalfarmige kroonluchter, met kaarsenhouders èn elektrische lampen. Vies was hij, onooglijk eigenlijk, het was niet helemaal duidelijk of die ooit nog weer toonbaar zou kunnen worden. Dankzij een van de vrijwilligers van onze synagoge is dat toch gelukt.

De kroonluchter komt waarschijnlijk volgend jaar in de vernieuwde synagoge te hangen. Dan hangt hij weer op zijn vertrouwde plek, want getuige een oude foto van het interieur heeft deze kroonluchter daar vroeger ook gehangen. Jarenlang was dat niet het geval, vertelt Mirjam Schwarz. Een aantal jaren geleden kreeg ze de tip dat er op de zolder van een boerderij in het buitengebied van Winterswijk een lamp lag, die uit de synagoge afkomstig zou zijn. Het was niet duidelijk hoe die daar terecht was gekomen. De lamp zou uit de tuin achter de synagoge zijn opgegraven. ,,Het is onduidelijk of dat allemaal waar is, we kunnen niet met zekerheid achterhalen waar de lamp vandaan komt en hoe die op de boerderij terecht is gekomen.” Er is wel een foto van het interieur van de synagoge, zoals dat er voor de Tweede Wereldoorlog uit zag. Daarop is een stuk van een grote kroonluchter te zien en dat zou heel goed deze kunnen zijn.

De kroonluchter lag in een hoek van de keuken, deels verbogen, er zaten onderdelen los en het brons was helemaal vervuild en op sommige plaatsen gebarsten. Een van onze vrijwilligers heeft een elektrotechnische achtergrond en bedacht dat het toch goed mogelijk moest zijn om de kroonluchter te restaureren. Dat werd een klus die enkele maanden in beslag heeft genomen. Eerst werd het brons onder handen genomen: de schoonmaakbeurt bestond uit grondig afwassen, gevolgd door een zuurbad, opnieuw afwassen en vervolgens schoonborstelen. Het brons bleek voorzien van een vernislaag, die zich pas met een afbijtmiddel liet verwijderen.

Na de schoonmaakbeurt toonde de kroonluchter meer van zijn achtergrond. Deze heeft twaalf armen: zes met naar boven gerichte kaarsenhouders, zes met naar onderen gerichte fittingen voor een gloeilamp. Die fittingen zijn waarschijnlijk niet origineel. In die zes armen zitten namelijk openingen waarin een kraantje heeft gezeten: een gaskraan om precies te zijn. En dan gaat het om bijzondere verlichting – de combinatie van een kroonluchter met zowel kaarsen als gasverlichting lijkt bijzonder weinig voor te komen.

De zes kaarsenhouders lijken ook de historische achtergrond te illustreren: ze hebben de vorm van de Davidster. Weliswaar aangevuld met puntige vormen tussen de uiteinden van de ster, maar de overeenkomst met het in de joodse cultuur veelvuldig gebruikte ster is groot.

Misschien zegt er nu iemand: hup, in de auto ermee en dan naar het tv-programma Tussen Kunst en Kitsch! Dat kan, maar met een gewicht van bijna veertig kilo wordt dat nog een inspannende aangelegenheid. Het zou wel goed zijn om een lampenexpert eens naar die lamp te laten kijken.

Vanwege die combinatie van kaarsen en gas zou het een 19e eeuwse lamp kunnen zijn. Het is goed mogelijk dat deze kroonluchter ook nog in de oude sjoel van Winterswijk heeft gehangen. Die stond op de hoek van de huidige Jonenstraat en Misterstraat, ongeveer op de plaats waar nu hotel Centraal staat. Misschien is die in 1888-1889 meeverhuisd naar de nieuwgebouwde synagoge aan de Spoorstraat. Daar lijkt een deel van de buizen voor de gasverlichting nog over de ijzeren trekstangen in de zoldering te lopen.

Maar dat is gissen en dat was voor de opknapbeurt niet nodig. De kroonluchter heeft zes nieuwe nieuwe fittingen gekregen, de oude vielen bij de restauratie uit elkaar. Er zijn meer beschadigingen verholpen, want het brons was op verschillende plaatsen ook gescheurd. Ook de zes glazen lampekapjes zijn nieuw, althans tweedehands. Die fittingen zijn in Italië gevonden, de glazen kapjes via Marktplaats, allebei dankzij het internet. De restauratie is nu bijna klaar, het brons glimt weer van alle kanten, de bedrading is vernieuwd. Er zitten nu energiezuinige led-lampen in, die ook nog kunnen worden gedimd. Het wachten is nu nog op het juiste moment om de kroonluchter weer een goede plek in de vernieuwde sjoel te geven.

Het eindoordeel van de restaurateur: ,,Wat ik het mooiste vind is dat het zo’n oude kroonluchter is, die jarenlang hier heeft gehangen en misschien ook nog in de oude sjoel. Het is joods erfgoed van Winterswijk, dat moet je koesteren.”

 Oude lamp glanst weer als nieuw

Lamp3 stervormig.JPG
Lamp4 glazen kapje.JPG

MIKWE

 

Im Jahre 1891 wurde die Mikwe (rituelles Badehaus) hinter der Synagoge und 1905 das Wohnhaus des Chasan (Vorsängers) errichtet, Der Chasan hielt auch für die Kinder Gottesdienste.

 

Der Schul- /Versammlungsraum wurde 1909 gebaut. Auch hier war H. van der Schaaf der Architekt. In ihrer Blütezeit gehörten rund 100 Familien zur jüdischen Gemeinde.

 

 

WOHNHAUS UND SCHULE

 

In den Kriegsjahren 1940 -1945 wurde die Synagoge von den Deutschen beschlagnahmt. Das Inventar wurde vernichtet, und die Synagoge als Lagerhaus und Turnhalle gebraucht.

 

Am 14. Januar 1951 wurde die “Shul” in einem feierlichen Gottesdienst durch Oberrabbiner J. Tal erneut eingeweiht. Ein Teil des Inventars ist erhalten geblieben, doch vieles wurde vernichtet.

 

 

ARON HAKODESH – DER THORASCHREIN

 

Durch die Bemühungen von Frau. S. v. Gelder-Weiler kamen der Thoraschrein und die Bima der Shul in Elburg nach Winterswijk. Seitdem können in Winterswijk wieder Gottesdienste stattfinden, wenn auch nur mit einer dezimierten Gemeinde.

20231228_172006_edited.jpg
jpg_klein_tuijl__dsf2821a_edited.jpg

Aktivitäten

Touren


Vorträge

Stiftung Synagoge Winterswijk

Adresse

Eisenbahnstraße 32
7101 GV Winterswijk

info@synagogewinterswijk.nl

Folge uns:

  • Facebook - Grey Circle
bottom of page